رژیم غذایی در IBD: چه بخوریم، چه نخوریم؟
یکی از پرتکرارترین سؤالهایی که بیماران مبتلا به کولیت اولسراتیو یا بیماری کرون میپرسند این است: «چه چیزی بخورم که بهتر شوم، چه چیزی نخورم که بدتر نشوم؟» پاسخ کوتاه این است: هیچ رژیم غذایی واحدی وجود ندارد که برای همهی بیماران IBD یکسان عمل کند. با این حال، شواهد علمی موجود، راهکارهای مؤثر و قابلاعتمادی را در اختیار ما قرار دادهاند که میتوانند به بهبود عوارض آزاردهنده این بیماری کمک کنند. در این مقاله به راهکارهای تغذیهای در دورههای مختلف IBD میپردازیم.

آیا یک «رژیم غذایی IBD» وجود دارد؟
بر اساس دادههای بنیاد کرون و کولیت آمریکا (Crohn’s & Colitis Foundation)، نمیتوان یک غذا یا رژیم غذایی خاصی را در ایجاد، پیشگیری یا درمان IBD مؤثر دانست؛ اما این بدان معنا نیست که تغذیه در تجربه این بیماری بیاهمیت است؛ بلکه به این معناست که تأثیر هر خوراکی یا رژیم غذایی بر علائم بیماری کرون یا کولیت اولسراتیو، از فردی به فرد دیگر بسیار متفاوت است و باید رویکرد شخصیسازیشدهای را در پیش گرفت.
در دوران فلر (التهاب فعال) چه بخوریم؟
در دوران فلر یا التهاب فعال، حساسیت دستگاه گوارش افزایش مییابد و به همین سبب، توجه به تغذیه اهمیت بیشتری پیدا میکند.
توصیههای رایج برای کنترل علائم و عوارض بیماری در این دوران عبارتاند از:
- کاهش موقت فیبر و انتخاب غذاهای کمفیبر و کمپسماند (Low-residue) مانند برنج سفید و سبزیجات پختهشده بهجای سبزیجات خام
- استفاده از روشهای پخت ملایم (آبپز، بخارپز، کبابی) بهجای سرخکردن
- دریافت پروتئین کافی از منابع کمچرب مانند تخممرغ، ماهی، مرغ بدون پوست و توفو
- پرهیز از غذاهای بسیار تند و محرک
- توجه ویژه به آبرسانی کافی بدن، بهخصوص در صورت اسهال
در نظر داشته باشید که هدف از رعایت این محدودیتها، کاهش فشار روی روده در دوران التهاب فعال است. به همین دلیل، معمولاً موقتی بوده و یک برنامه غذایی دائمی نیستند.

در دوران بهبودی (remission) چه بخوریم؟
برخلاف تصور رایج که فکر میکنند برای بیماری کرون و کولیت باید همیشه رژیم محدودی داشت؛ بنیاد کرون و کولیت تأکید میکند که محدود کردن بیشازحد و طولانیمدت غذاها، خودش میتواند مضر باشد و به کمبود مواد مغذی، خستگی و کاهش وزن ناخواسته منجر شود. در نتیجه، زمانی که بیماری در مرحلهی خاموش (remission) قرار دارد، توصیهی کلی، بازگرداندن تدریجی تنوع غذایی و گنجاندن هرچه بیشتر میوهها، سبزیجات، آجیل، دانهها و غلات کامل قابلتحمل است تا مواد مغذی موردنیاز بدن تأمین شود.
الگوهای غذایی خاص برای بیماران مبتلا به کولیت اولسراتیو یا کرون
در سالهای اخیر، مطالعاتی از جمله پژوهشی که توسط بنیاد کرون و کولیت و مؤسسهی PCORI حمایت مالی شده بود، نشان دادهاند که رژیم غذایی مدیترانهای (سرشار از فیبر، سبزیجات، روغن زیتون، لبنیات کمچرب و پروتئینهای سالم، با گوشت قرمز محدود) میتواند برای برخی بیماران با علائم خفیف تا متوسط کرون مؤثر باشد. همچنین، رژیمهای غذایی تخصصیتری مانند CDED (Crohn’s Disease Exclusion Diet) در برخی مطالعات نتایج امیدوارکنندهای نشان دادهاند و میتوانند در کاهش علائم و بهبود کیفیت زندگی نقش داشته باشند.
بااینحال، اجرای این رژیمها باید با توجه به شرایط بیمار و زیر نظر پزشک متخصص گوارش یا متخصص تغذیه آشنا با بیماریهای التهابی روده (IBD) انجام شود تا از محدودیتهای غیرضروری و آسیبرسان پیشگیری شود.
دفترچهی غذایی؛ ابزاری ساده و مؤثر
با توجه به اینکه محرکهای غذایی از فردی به فرد دیگر متفاوت است، ثبت روزانهی غذاهای مصرفی و علائم همراه آنها، یکی از سادهترین و در عین حال مؤثرترین ابزارها برای شناسایی الگوهای غذایی مؤثر بر IBD است.

جمعبندی
تغذیه در IBD یک مسیر شخصیسازیشده است، نه یک نسخهی ثابت برای همه. در واقع، رژیم غذایی بیماری کولیت اولسراتیو یا کرون باید متناسب با شرایط هر فرد تنظیم شود. علاوه بر این، آنچه در دوران فعال بیماری کمککننده است، لزوماً در دوران بهبودی نیز توصیه نمیشود. بهترین رویکرد رژیم غذایی IBD، همکاری نزدیک پزشک با متخصص تغذیهی آشنا با این بیماری است تا برنامهای متناسب با شرایط شما طراحی شود.
این مطلب صرفاً جنبهی اطلاعرسانی دارد و جایگزین مشاورهی پزشکی یا تغذیهای تخصصی نیست.
منابع
Crohn’s & Colitis Foundation — What Should I Eat with Crohn’s or Colitis?
